Artikel

Kutluğ Ataman: De-Regulation

Enkele belangrijke werken van de Turkse videokunstenaar Kutlug Ataman uitgelicht.
18.03.2006 Ils Huygens

De Turkse videokunstenaar Kutluğ Ataman werd in 2002 uitgeroepen als één van de ontdekkingen op Documenta 11 in Kassel. Ondertussen werd hij genomineerd voor de prestigieuze Turner Prize en won hij met zijn werk 'Küba' de al even prestigieuze Carnegie Award. Nog tot eind mei loopt een overzichtstentoonstelling van zijn werk in het M HKA.

Na Antwerpen zal De-Regulation ook nog Tel Aviv en Berlijn aandoen. Ataman begon zijn carrière als onafhankelijke filmmaker. Na in LA film gestudeerd te hebben keerde hij terug naar Istanbul waar hij in de jaren negentig het boegbeeld van de Turkse homogemeenschap werd. Hij realiseerde enkele films, waaronder 'Lola+Bikidikid' uit 1998, één van de eerste Turkse films die openlijk het thema homoseksualiteit uitspeelde, wat hem door de Turkse gemeenschap niet in dank werd afgenomen. In 2005 bracht hij nog '2 Girls' uit die onder meer te zien was op het filmfestival van Gent.

Zijn werk als videokunstenaar plaatst zich in de nieuwe documentaire trend, die sinds de laatste Documenta aan een enorme opgang bezig is en zowaar opnieuw sociale en politieke ambities durft hebben. Ataman werkt vooral aan de hand van portretten waarin mensen one-to-one hun verhaal vertellen aan de camera. Hun individuele, persoonlijke verhalen vormen de basis voor een subjectief onderzoek van een bepaalde gemeenschap, bevolkingsgroep of wijk. Naar eigen zeggen gaat zijn interesse uit naar identiteit en hoe die geconstrueerd wordt in de verhalen die mensen over zichzelf vertellen, terwijl ze aan het praten zijn. Het werk bestaat dus vooral, of zeg maar enkel, uit pratende mensen zonder technische of vormelijke toevoegingen. Erg intensief voor de toeschouwer dus, maar ook enorm confronterend.

In 'Women Who Wear Wigs' vertellen vier vrouwen met een erg verschillende achtergrond waarom ze een pruik dragen. Eén van de vrouwen leed aan kanker, een andere is een trans prostituee en nog een ander draagt een pruik omdat ze als politiek activiste niet herkend wil worden. Van een vierde vrouw, Woman X, horen we enkel de stem, die over een volledig zwart scherm vertelt dat ze een pruik draagt omdat ze anders niet op de universiteit binnen mag omdat daar geen hoofddoeken getolereerd worden. 

 


'Women Who Wear Wigs'

 

De installatie 'Twelve' peilt naar de bijzondere ideeën rond incarnatie in een kleine gemeenschap aan de Turks/Syrische grens. Ze geloven dat mensen die een gewelddadige dood stierven zich hun vorige leven nog kunnen herinneren. Als dat gebeurt worden ze naar hun oude familie gebracht om dit aan de hand van bijvoorbeeld oude kleren te bevestigen. Hierna ontstaat een vreemde situatie waarin het kind een oude en een nieuwe familie heeft, zo kan een vijfjarige plots een vijftigjarige echtgenote of zus hebben. Ze ontwikkelen een soort dubbele identiteit die zich ook uit in hun taal en gedrag. Dit geeft aanleiding tot enkele zeer bevreemdende momenten zoals wanneer de vertellers over hun ‘eigen’ graf praten.

Een niet te missen deel van de tentoonstelling is de installatie 'Küba', die opgesteld is in Extracity, dat momenteel zijn intrek heeft genomen in een loods aan het Kattendijkdok. Aan de hand van lange gesprekken met veertig bewoners probeert Ataman een beeld te schetsen van Küba, een sloppenwijk die zich in de buurt van de luchthaven van Istanbul bevindt. Politieke dissidenten in de jaren ’60 lagen aan de basis van het ontstaan van de wijk, waar ze hun onderduikadressen hadden. De meeste activisten zijn er nu weggetrokken maar in Küba heerst nog steeds een gevoel van wetteloosheid. De illegale huizen, die zich tussen gewone blokken ingeplant hebben, worden regelmatig afgebroken door de staat om vervolgens weer terug opgebouwd te worden. De bewoners zijn mensen die zich in de marge bevinden: Koerden, drugsgebruikers, vluchtelingen en fanatieke religieuze groeperingen. Sommigen kozen zelf voor Küba maar de meesten zitten er tegen hun zin, voelen zich opgesloten en kunnen geen kant meer uit. 

 


'Küba'

 

Wat nu de bindende factor is van Küba laat Ataman in het ongewisse, hij haalt verschillende elementen naar voren: het ontstaan van een eigen sociaal netwerk, de onderlinge solidariteit de gezamenlijke afkeer van de staat en de ‘fascistische’ politie. Het geheel van dit multi-faceted portret laat echter een tamelijk bedrukkende indruk na. De vaak bittere verhalen en tragische gebeurtenissen springen van de ene sociale problematiek naar de andere. Vrouwen- en kindermishandeling, jeugdbendes, armoede, geweld…

Objectieve registratie of een neiging tot melodrama? En hoe weten we of iemand de waarheid over zichzelf vertelt? Wat als hun verhaal incoherenties begint te vertonen? Ataman neemt het allemaal vrij bewust in zijn werk op. Ook zijn eigen subjectiviteit ontkent hij niet maar tegelijk weigert hij duidelijk te maken welk standpunt hij inneemt. De installatie is een beetje opgesteld als een Turks salon: veertig oude tv’s met telkens een gezellige fauteuil voor. Het geheel levert een indrukwekkend zicht op en een kakofonie van stemmen waarvoor zo’n oude havenloods natuurlijk de perfecte locatie is. De toeschouwer wordt uitgenodigd om hier en daar iets mee te pikken, om schuimend tussen de verschillende stemmen, de wirwar aan verhalen een eigen beeld te vormen.

Coverfoto © M HKA