Kamikaze

Een filmische overzichtstentoonstelling van Belgisch kunstenaar Philippe Vandenberg.

Awards & selecties

  • Brussels Art Film Festival 2019
  • Millenium International Documentary Film Festival 2020
  • Les Rencontres du film d'art 2020
27.08.2020 Youness Iken

Tien jaar na zijn dood, keert de Belgische kunstenaar Philippe Vandenberg terug naar zijn atelier. Als in één lang, vloeiend shot gidst ‘Kamikaze’ je door de werkplek, het oeuvre en het leven van Vandenberg. De schilder zette een radicale toon in de naoorlogse Vlaamse kunst en beroofde zich in 2009 van het leven. Nog geen film slaagde erin om zijn levensverhaal voor een breder publiek in beeld te brengen. Tot nu.

‘Kamikaze’ is niet het eerste werk dat regisseur Guillaume Vandenberghe aan zijn vader wijdt. In de laatste jaren voor diens dood maakte hij al een triptiek van experimentele kortfilms over de schilder-schrijver. Met deze korte docu durft zoon Vandenberghe, samen met Neel Cockx, het experimentele en het melancholische van die reeks in te ruilen voor een levendig en verfrissend portret.

De plan-séquence zorgt voor een ordelijke chaos die zo typisch is aan Vandenberg: hij leefde aan een stuk door, bleef experimenteren en overschilderde nieuw werk op oud werk alsof het leven nooit af was.

De oneshotdocumentaire – op zich al uniek in zijn soort – voelt als een allesomvattende retrospectieve waarbij geen enkel detail aan het lot werd overgelaten. De camera wandelt rustig door Vandenbergs donkere atelier waar werken uit zijn hele opus en bepalende levensmomenten worden getoond. De plan-séquence zorgt voor een ordelijke chaos die zo typisch is aan Vandenberg: hij leefde aan een stuk door, bleef experimenteren en overschilderde nieuw werk op oud werk alsof het leven nooit af was. Het niet-chronologische overzicht is zorgvuldig in die filosofie gecureerd: al zijn kunststijlen en levensmomenten komen kriskras voor.

In die georchestreerde puinhoop spelen de kleinste details subtiel op elkaar in. De camera vloeit bijvoorbeeld traag over een ateliertafel waarop in het klein staat gekrast: “The way is long, but the end is […]” alsof Vandenberg zelf cynisch en schouderophalend de lijdensweg van de camera beschrijft. Zijn lijdensweg.

Op de ateliermuren waar interviews met Vandenberg worden geprojecteerd, vat hij zijn kenmerkende defaitistische paradoxen samen. De tragiek is pijnlijk doorzichtig: wanneer hij zegt dat lijden geen zin heeft, maar zich ook kan berusten in de dood, zie je tegelijk zijn wil om te leven en te sterven. De muziek geeft een mooie verzoening tussen die berusting en rusteloosheid, en balanceert op de flinterdunne lijn tussen dromerig en sinister. De warme stem van Johan Leysen die de mijmerende teksten van Vandenberg vertolkt, maakt de donkere gedachten van de overleden schilder gevoeliger, menselijker, toegankelijker.

Bovendien voel je Vandenbergs (geveinsde) fysieke aanwezigheid in het atelier: je hoort penseelstreken op de achtergrond, voetstappen, de telefoon die rinkelt en wordt opgenomen. De kunstenaar creëert en wandelt mee met de camera, verdwijnt, en komt dan weer in het groot tevoorschijn op de ateliermuren.

Het amateurisme en de depressiviteit waar je de vorige kortfilms van Vandenberghe nog van kan betichten, is hier nergens te bespeuren. Wat wel verloren gaat, is de radicaliteit van de werken. Omdat de camera niet stilstaat en Vandenberghe duidelijk wil breken met een stoffige, beschouwende aanpak, wordt confrontatie en duiding vermeden en kun je niet echt reflecteren bij de werken zelf.

Misschien is dat net ook de sterkte van ‘Kamikaze’. Het vermijdt een wollig kunstfilosofisch discours en geeft een diepgaande, intuïtieve en humane blik op Vandenberg. Dat alles in een loepzuiver en synesthetisch shot. Waar de eerdere kortfilmtrilogie de dood van Vandenberg (on)bewust anticipeert, brengt ‘Kamikaze’ hem weer tot leven in al zijn facetten.

'Kamikaze' is op zondag 30 augustus te zien op Canvas om 21u55, en daarna te bekijken via VRT NU.

3